نمایندگی
شهرها
پشتیبانی
محصولات
فروش
محصولات
کتابخانه مذهبی
قرآن کریم (متن کامل، ترجمه، قرائت و ...)
 
نظرسنجی
سوالی برای نظر سنجی وجود ندارد
نظرات سایرین  |  آرشیو نظرسنجی
شيوه هاي ارايه مفاهيم نهج البلاغه
آشنايي با نهج البلاغه / شيوه هاي ارايه مفاهيم نهج البلاغه

شیوههای ارائه مفاهیم نهج البلاغه

 دستهبندی مفاهیم ژرف و انسانساز نهج البلاغه و شرح و توضیح سخنان آن امام بزرگوار از سوی پژوهشگران و غوّاصان دریای بیكران نهج البلاغه در شیوهها و اسلوبهای گوناگون ارائه شده است، كه به توضیح آن میپردازیم.

لازم به یادآوری است كه هر یك از این شیوهها در جایگاه خود از امتیازاتی برخوردار است و توجه به هر یك از آنها، ما را از شیوههای دیگر بینیاز نمیسازد.

شیوههایی كه در ارائه مفاهیم نهج البلاغه ارائه شده است را به طور عمده میتوان در موارد زیر خلاصه نمود:

1. شرح و توضیح سخنان امام علی ـ علیه السّلام ـ به ترتیب نهج البلاغه

در این شیوه، ترتیب و سیاق خطبهها، نامهها، و كلمات كوتاه آن حضرت ـ همان گونه كه در نهج البلاغه آمده است ـ محفوظ میماند و پژوهشگر تنها به شرح و توضیح سخنان امام ـ علیه السّلام ـ از نظر مفاهیم و لغت و زنجیره سند و مفاهیم مشابه در خطبههای دیگر و دیگر سخنان پیشوایان دین، و سایر سخنان آن حضرت در این زمینه و... میپردازد. شرح كنندگان نهج البلاغه عموماً این شیوه را برگزیدهاند و هر یك متناسب با گستره معلومات و گرایش خاص خود ـ و معمولاً در چندین مجلّد ـ شرحی را بر نهج البلاغه سامان دادهاند.

ابن ابی الحدید معتزلی یكی از شارحان پیشگام نهج البلاغه این سبك را برگزیده است. وی در سال 649 ق. شرح بیست جلدی خود بر نهج البلاغه را به پایان میبرد و از جمله بزرگانی است كه در تبیین سخنان امام ـ علیه السّلام ـ از اشعار و ادبیات عرب و نقل حوادث تاریخی و نكتههای ادبی و كلامی استفاده فراوان برده و از این طریق نقش بارزی در آشنا كردن ذهن مسلمانان ـ به ویژه در جهان اهل سنّت ـ با این كلام جاودانه برعهده گرفته است. استاد محمد ابوالفضل ابراهیم مصری در مقدمه خود بر تصحیح و تحقیق این شرح گران سنگ مینویسد:

تاكنون بسیاری از علما و فضلا شرحهایی بر نهج البلاغه نگاشتهاند كه طبق آنچه سید هبه الله شهرستانی (در كتاب «ما هو نهج البلاغه») نوشته تعداد آنها از پنجاه شرح بزرگ و كوچك در میگذرد، كه در بین آنها شرحهایی از ابوالحسین بیهقی، امام فخرالدین رازی، قطب راوندی، كمال الدین محمد میثم بحرانی، از پیشینیان و حبیب بن محمد بن هاشم هاشمی و شیخ محمد عبده و محمد نائل مرصفی از متأخرین به چشم میخورد. ولی تاكنون بزرگترین و طولانیترین این شرحها ـ كه سرشار از دانش و ادب و معارف گوناگون است ـ همان شرح عز الدین عبد الحمید بن ابی الحدید مدائنی است.

ایشان این شرح را در آغاز ماه رجب سال 644 ق. شروع و در پایان ماه صفر سال 649 ق. (یعنی طی چهار سال و هشت ماه) به پایان برده است، چنان كه خود در این باره میگوید: «مدت نگارش این كتاب به اندازه مدت خلافت امیر مؤمنان ـ‌ علیه السّلام ـ بوده است.» و باز خود در مقدمّه شرح خویش میگوید: «كسی جز سعید بن هبه الله بن حسن فقیه، معروف به راوندی در شرح نوشتن بر نهج البلاغه از او پیشی نگرفته است.»[1]

پس از شرح ابن ابی الحدید شرحهای بسیاری با گرایشهای ادبی، كلامی، تاریخی ، فلسفی، اجتماعی، اخلاقی و... به زبانهای مختلف به ویژه به زبان عربی و فارسی به همین سبك و سیاق بر نهج البلاغه نوشته شده است كه برخی از پژوهشگران تعداد آنها را از سی صد متجاوز دانستهاند و بررسی خصوصیات و امتیازات هر یك از آنها نیاز به پژوهشی جداگانه دارد و نامهای برخی از آنها را در فصل پایانی همین نوشتار آوردهایم.

2. ارائه سخنان امام ـ علیه السّلام ـ بر پایه زمان صدور

روش دیگری كه در ارائه مفاهیم نهج البلاغه به كار گرفته شده است، دستهبندی بیانات آن حضرت برپایه زمان صدور و شأن بیان آنهاست. در این شیوه با توجه به مضمون سخن امام ـ علیه السّلام ـ و قراین و شواهد تاریخی، جایگاه سخن امام ـ علیه السّلام ـ از نظر زمان صدور مشخص میشود یا به هم پیوستن كلمات آن حضرت در حقیقت تاریخ بازسازی و با كمك هر یك، دیگری روشن میشود.

محقق سخت كوش زندهیاد آقای شیخ محمد باقر محمودی در كتاب «نهج السعاده» ـ كه به عنوان مستدرك نهج البلاغه نگاشتهاند ـ از این شیوه سود بردهاند. ایشان در مقدمه این كتاب مینویسند:

نكته دیگری را كه باید یادآور شوم این است كه، ما در این كتاب ترتیب در كلام امام ـ علیه السّلام ـ را مورد نظر قرار دادهایم و آنچه را از نظر زمانی زودتر صادر شده ـ ولو در حد تقریب وگمان ـ مقدم داشتیم. ما در این كتاب، قاعده «نخست و سپس نخستین» (الاول فالاول) را مراعات كردیم و هر جا شواهد درونی، مانند مضمون كلام یا دلالت سند و یا شواهد برونی و قراین منفصل بر زمان صدور سخن آن حضرت یافتیم، مبنا قرار داده و بر آن پایه سخن آن حضرت را در جایگاه خود نهادیم تا زنجیره سخن امام ـ علیه السّلام ـ ـ آن گونه كه در ظرف زمان ودر عالم خارج به وقوع پیوسته ـ مرتب شود؛ و هر كس به راحتی بتواند به سخنان آن حضرت در هر مقطع از زمان دست یابد؛ یعنی اگر كسی بخواهد بیاناتی را كه آن حضرت در زمان پیامبر اكرم ـ صلّی الله علیه و آله ـ بیان فرموده است بیابد، تنها با گشودن كتاب و ملاحظه عناوین این فصل به هدف خود دست یابد.

از فواید این نوع تنظیم این است كه، ‌نهج البلاغه بصورت زندگانی نامه آن حضرت ـ كه از زبان و بیان وی گرفته شده ـ درخواهد آمد و میتوان مطالب درست یا نادرستی را كه در شرح زندگانی آن حضرت نگاشته شده با آن سنجید و نیز میتوان به كمك آن، درستی یا نادرستی مطالبی كه به جنابش نسبت داده و یا از ساحت مقدسش نفی كردهاند فهمید.[2]

3. شیوه موضوعی به ترتیب اهمیت موضوع

در این شیوه سخنان امام ـ علیه السّلام ـ با توجه به مفهوم آن در ابواب گوناگون گرد میآید و بر پایه اهمیت و جایگاه آن در نظام سلسله وجود تنظیم و ارائه میشود. در این شیوه معمولاً موضوعات نهج البلاغه از خدا و صفات خدا و عالم خلق و فرشتگان شروع، سپس موضوعات مربوط به نبوت عامه و خاصّه و امامت و معاد گردآوری و آن گاه به موضوعاتی چون عبادات، معاملات، اخلاق، آداب، مواعظ و... میپردازند.

زنده یاد علّامه شیخ محمد تقی شوشتری در شرح توضیحی خویش، یعنی «بهج الصباغه» این شیوه را ارائه دادهاند. ایشان در مقدمه خویش بر این شرح مینویسند:

از آن رو كه مصنّف محترم نهج البلاغه ( سید رضی ـ قدس سرّه ـ) خطبهها و نامهها و كلمات كوتاه آن حضرت با به ترتیب لفظی گردآوری كردهاند، به نظرم رسید بیانات آن حضرت را بر اساس مفهوم و معنا جمع كنم از این رو آنچه را مثلاً در ارتباط با «توحید» یا «نبوت» یا «امامت» بود در یك جا گرد آوردم.[3]

آن گاه ایشان بیانات آن حضرت در نهج البلاغه را در شصت موضوع اساسی گردآوری و در چهارده مجلد به شیفتگان كلام آن امام همام تقدیم میكنند.

استاد لبیب بیضون نیز كتاب «تصنیف نهج البلاغه» خود را ـ چنانكه پیش از این نیز یادآور شدیم ـ در 430 موضوع بر اساس همین روش ارائه دادهاند. ایشان با نوشتن مدخلهای توضیحی مفید بر بسیاری از موضوعات و نیز حسن سلیقه در انتخاب مفاهیم، اثر ارزشمندی در دستهبندی مفاهیم نهج البلاغه پدید آوردهاند.

4. شیوه موضوعی به ترتیب الفبایی

شیوه دیگر در ارائه مفاهیم والای نهج البلاغه، شیوه ارائه مفاهیم بر اساس موضوع به ترتیب الفباست.

این شیوه، همان شیوه معمول كتابهای لغت است و كتابهایی مانند «الكاشف لالفاظ نهج البلاغه» و «المعجم المفهرس لالفاظ نهج البلاغه» برای یافتن واژههای هم ریشه در نهج البلاغه از آن سود بردهاند. كتابهای زیر با چنین شیوهای نوشته شده است:

«الدلیل علی موضوعات نهج البلاغه» و «الهادی الی موضوعات نهج البلاغه» تالیف آیت الله علی مشكینی؛ و نیز مجموعه نه جلدی «فرهنگ آفتاب» ـ فرهنگ تفصیلی مفاهیم نهج البلاغه ـ تألیف حجت الاسلام عبد المجید معادیخواه ـ كه با ترجمهای خوش به فارسی نگارش یافته ـ است.

در پیش گفتار فرهنگ آفتاب آمده است:

تاكنون نزدیك به 400 كتاب به نام «ترجمه»، «تفسیر»، «مدارك»، «مستدرك»، «كاشف» و «معجم» در این زمینه انتشار یافته است؛ آنچه اینك با نام «فرهنگ آفتاب» بر این مجموعه افزوده میشود «معجم»‌ دیگری است فراهم آمده از فهرستی دیگر كه محور كار در آن نه واژهها بلكه مفاهیم و معانی نهج البلاغه است... .

در فرهنگ آفتاب موضوعات فراوانی مطرح است كه هر یك پهنهای گسترده برای پژوهش تواند بود. تلاش نگارنده همه این بوده است كه دستیابی پژوهشگران را به یكی از منابع اسلامی آسان سازد؛ در مثل «آب» نخستین موضوعی است كه به چشم میخورد و پژوهشگری كه آب پژوهی را در دستور كارش داشته باشد، با مراجعه به این فرهنگ، اطمینان مییابد كه عبارتهایی سودمند را از نهج البلاغه در اختیار دارد.[4]

5. تك نگاریها در مورد یك موضوع و یا یك كلام از نهج البلاغه

یكی از شیوههای رایج و پسندیده در توضیح و ارائه مفاهیم نهج البلاغه تكنگاریهایی است كه مستقلاً در مورد یك موضوع و یا یك و یا چند كلام از بیانات امام ـ علیه السّلام ـ به رشته تحریر آمده است.

پژوهشگران و علمای شیعه از دیرباز بدین شیوه توجه داشتهاند و هم اكنون نیز مورد توجّه اندیشوران و نویسندگان شیفته سخنان امام ـ علیه السّلام ـ است.

كتابهایی همچون: «خدا در نهج البلاغه»، آیت الله محمد علی گرامی؛ «خوارج از دیدگاه نهج البلاغه»، آیت الله حسین نوری؛ «سیری در نهج البلاغه، آیت الله مرتضی مطهری؛ «انسان كامل در نهج البلاغه»، آیت الله حسن زاده آملی؛ «الهیات در نهج البلاغه»، آیت الله لطف الله صافی؛ «شرح خطبه قاصعه»، آیت الله حسین علی منتظری؛ «حكمت نظری و عملی در نهج البلاغه»، آیت الله جوادی آملی؛ «اخلاق در نهج البلاغه»، حجت الاسلام سید كاظم ارفع؛ «اهلبیت در نهج البلاغه»، حجت الاسلام سید مهدی شمس الدین؛ «جاهلیت از دیدگاه نهج البلاغه»، حجت الاسلام احمد صادقی اردستانی؛ «جهاد از دیدگاه نهج البلاغه». حجت الاسلام عمید زنجانی؛ «كلام جاودانه»، استاد محمد رضا حكیمی و دهها عنوان كتاب و صدها مقاله دیگر در این زمینه كه در این راستا نگارش یافته است. البته شاید به گونهای بتوان این تكنگاریها را به عنوان شیوهای مستقل قلمداد نكرد و آنها را بخشی از یك چهار شیوه پیشین به شمار آورد.

 

محمود صلواتي

--------------------------------------------------------------------------------

[1] . شرح نهج البلاغه ابن ابی الحدید، ج 1، ص 10.

[2] . نهج السعاده فی مستدرك نهج البلاغه، مؤسسه اعلمی بیروت، ج 1، ص 15.

[3] . بهج الصباغه فی شرح نهج البلاغه، ج 1، ص 26.

 

[4] . فرهنگ آفتاب، ج 1، ص 10. 

 

 

No
ثبت نظر
نام
متن
تقویم تاریخ
۴ ۱۳۹۶ سه شنبه ۴ مهر

شماره سفارش

 

اوقات شرعی